Dlaczego doba na Wenus trwa dłużej niż rok

Na Wenus jeden pełny obrót wokół własnej osi zajmuje około 243 ziemskich dób, a okrążenie Słońca tylko około 225. Brzmi jak pomyłka, ale to prawdziwa cecha tej planety. Wyjaśniamy, skąd się bierze i jakie jeszcze dziwactwa kryją się w ruchu planet.

Dwie liczby, które wyglądają jak błąd

Rok to czas, w którym planeta okrąża Słońce. Wenus potrzebuje na to około 225 ziemskich dób. Doba w sensie astronomicznym (tzw. okres obrotu) to czas jednego pełnego obrotu wokół własnej osi. W przypadku Wenus wynosi on około 243 ziemskich dób.

Wenus obraca się więc tak wolno, że zanim zakończy jeden obrót, zdąży już okrążyć Słońce i zacząć kolejne okrążenie. To nie jest efekt złudzenia ani sztuczki z definicjami. Mierzy się to m.in. za pomocą radarów, które potrafią zajrzeć pod gęste chmury planety i śledzić ruch jej powierzchni.

Obrót w złą stronę

Większość planet Układu Słonecznego obraca się w tym samym kierunku, w jakim krąży wokół Słońca. Wenus jest wyjątkiem: obraca się w kierunku przeciwnym. Astronomowie nazywają to ruchem wstecznym. Jej oś jest nachylona niemal „do góry nogami”, co w praktyce daje ten sam efekt.

Skąd taka cecha? Naukowcy nie mają jednej pewnej odpowiedzi. Wśród hipotez pojawiają się dawne zderzenia z dużymi obiektami oraz wpływ bardzo gęstej atmosfery i oddziaływań grawitacyjnych ze Słońcem. Nie ma tu jeszcze ostatecznego consensusu, więc warto traktować wszystkie wyjaśnienia jako hipotezy.

Dzień słoneczny: kiedy naprawdę wschodzi Słońce

Dla mieszkańca planety (gdyby jakiś istniał) liczyłby się nie obrót względem gwiazd, lecz czas od jednego wschodu Słońca do następnego. Nazywamy go dobą słoneczną. Ruch wsteczny i ruch po orbicie nakładają się na siebie tak, że na Wenus doba słoneczna trwa około 117 ziemskich dób.

To oznacza dwie ciekawe rzeczy:

• w ciągu jednego wenusjańskiego roku Słońce wschodzi i zachodzi nieco ponad raz,
• Słońce wschodzi tam na zachodzie, a zachodzi na wschodzie.

Trzeba przy tym uczciwie dodać, że z powierzchni Wenus i tak nie zobaczylibyśmy wyraźnej tarczy Słońca. Planetę spowija gruba warstwa chmur, a warunki przy powierzchni (bardzo wysoka temperatura i ogromne ciśnienie) są dla człowieka zabójcze.

Inne ciekawostki o ruchu planet

Wenus nie jest jedynym światem z nietypowym kalendarzem. Kilka przykładów, które dobrze pokazują, jak różne bywają planetarne rytmy:

• Merkury okrąża Słońce w około 88 ziemskich dób, ale obraca się według rezonansu 3:2: trzy obroty na dwa okrążenia. W efekcie doba słoneczna trwa tam około 176 ziemskich dób, czyli tyle, co dwa merkuriańskie lata.
• Ziemia ma dobę słoneczną 24 godziny, ale obrót względem gwiazd trwa około 23 godzin i 56 minut. Różnica wynika z tego, że w ciągu doby przesuwamy się też po orbicie.
• Mars ma dobę niewiele dłuższą od ziemskiej, około 24 godzin i 37 minut. Dlatego ziemskie zegary i marsjański dzień szybko się rozjeżdżają.
• Jowisz obraca się bardzo szybko: jego doba trwa niecałe 10 godzin, mimo że to największa planeta Układu Słonecznego.
• Uran toczy się niemal „na boku”, bo jego oś jest nachylona o około 98 stopni. Przez to pory roku są tam skrajne i trwają bardzo długo, ponieważ rok uranowy to około 84 lata ziemskie.

Dlaczego planety poruszają się z różną prędkością

Czas obiegu wokół Słońca zależy głównie od odległości. Zgodnie z prawami Keplera planety bliżej Słońca poruszają się szybciej i mają krótsze lata. Dlatego Merkury „biegnie” po orbicie znacznie szybciej niż odległy Neptun, dla którego rok trwa setki ziemskich lat.

Czas obrotu wokół osi nie wynika z odległości, tylko z historii planety: sposobu jej powstania, zderzeń oraz działania sił pływowych. Dlatego dwie planety w podobnej odległości od Słońca mogą mieć zupełnie różne doby.

Jak samodzielnie zobaczyć Wenus

Choć Wenus jest dla nas niedostępna, bardzo łatwo ją znaleźć na niebie. To zwykle najjaśniejszy obiekt po Słońcu i Księżycu, dlatego nazywa się ją gwiazdą wieczorną lub poranną. Kilka wskazówek:

1. Sprawdź w aktualnym kalendarzu astronomicznym lub aplikacji z mapą nieba, czy Wenus jest widoczna wieczorem, czy rano. Zmienia się to w ciągu roku.
2. Wybierz miejsce z otwartym widokiem na horyzont, bo planeta bywa nisko nad ziemią.
3. Szukaj jej krótko po zachodzie lub przed wschodem Słońca, gdy niebo jest jeszcze jasne.
4. Jeśli masz lornetkę lub małą lunetę, możesz zobaczyć, że Wenus ma fazy, podobnie jak Księżyc. Nigdy nie kieruj przyrządów w stronę Słońca, a obserwacje rób dopiero po jego całkowitym zniknięciu za horyzontem.

Warto pamiętać, że Wenus świeci jasno dlatego, że jej chmury bardzo dobrze odbijają światło słoneczne. To ten sam płaszcz chmur, który ukrywa przed nami jej powierzchnię i utrudnia badania.

Podsumowanie

Dłuższa doba niż rok na Wenus to skutek bardzo powolnego, wstecznego obrotu przy stosunkowo szybkim obiegu wokół Słońca. W praktyce liczy się jednak, o którą dobę pytamy: obrót względem gwiazd trwa około 243 ziemskich dób, a od wschodu do wschodu Słońca mija około 117. Aktualne wartości i szczegóły warto sprawdzić w materiałach agencji kosmicznych lub obserwatoriów, bo pomiary są stale udoskonalane.